Catch and release? Een wetenschappelijke kijk op een van de meest omstreden thema's in de vissport

Royement uit een visvereniging of zelfs rechtszaken na het terugzetten van gevangen vissen aan de ene kant, overbeviste wateren en ecologische en ethische overwegingen aan de andere kant: vrijwel geen ander onderwerp houdt de vissportwereld de afgelopen jaren zo bezig én verdeelt haar zo sterk als de vraag of gevangen vissen altijd meegenomen moeten worden of (in elk geval gedeeltelijk) teruggezet mogen worden. Ook het niet-vissende deel van de samenleving heeft hierover doorgaans een uitgesproken mening en neemt actief deel aan deze discussie. De vissende gemeenschap, die helaas toch al niet altijd eenduidig handelt, staat daarmee onder enorme juridische, ecologische en politieke druk. Vroeg of laat wordt elke visser geconfronteerd met de noodzaak om de meest uiteenlopende standpunten tegen elkaar af te wegen en hier een principieel standpunt in te bepalen.

Deze aspecten bekijken we

Maar wat als je emotionele aspecten in het debat over dierenwelzijn en vissport buiten beschouwing laat en in plaats daarvan een wetenschappelijk onderbouwde blik op dit onderwerp werpt? Hoe staat het met wettelijke kaders, ecologische of ethische verplichtingen, en met de veelgehoorde verhalen over teruggezette vissen die zouden schimmelen en kwijnend sterven? Als bioloog en milieuwetenschapper is een blik in relevante literatuur en wetenschappelijke papers voor mij de meest voor de hand liggende manier om ook mijn eigen inschattingen te toetsen en mij vervolgens aan het water dienovereenkomstig te kunnen gedragen. Zo heb ik het gesloten seizoen dit jaar benut om beschikbare bronnen te doorzoeken op relevante data en wil ik deze informatie nu doorgeven aan de community.

Na een korte en zeker niet volledig uitputtende juridische en begripsmatige inkadering zal ik me in het vervolg vooral richten op de ecologisch-biologische gezichtspunten die voor onze doelsoorten relevant zijn. Wie liever de conclusie wil overslaan, vindt aan het einde heldere aanbevelingen voor de omgang met gevangen vissen, zoals die uit de data naar voren komen.

Het begrip catch and release: waar heeft iedereen het eigenlijk over?

Om je bewust te worden van de relevantie van dit onderwerp, loont het eerst een blik te werpen op de sociaaleconomische betekenis van de vissport (Finch, 2006). Terwijl vissen enkele eeuwen geleden nog uitsluitend werd beoefend voor de voedselvoorziening, ontwikkelde zich met de toenemende beschaving en differentiatie van onze samenleving geleidelijk de recreatieve en sportieve visserij.

Vissen als sport met economische betekenis

Vandaag de dag is de sportvisserij uitgegroeid tot een niet te verwaarlozen economische factor. In 2017 visten in de VS zo'n 46 miljoen mensen, wat resulteerde in een economische output van 115 miljard dollar en een bedrag van 1,7 miljard dollar voor milieubeschermingsprojecten (vgl. Southwick Associates, 2017). In Duitsland laten de afgelopen twee decennia een stijging zien van het aantal actieve vissers, zodat in 2017 circa vier miljoen mensen dit hobby minstens onregelmatig beoefenden.

Vissersverenigingen behoren na voetbal- en tennisverenigingen bovendien tot de ledenrijkste sportorganisaties van Duitsland (Bundesministerium für Binnenfischerei, 2016).

Uit een telefonische steekproef onder 474 actieve vissers (Arlinghaus, 2004) kwamen de volgende cijfers naar voren: in 2002 waren circa 52.000 banen direct afhankelijk van vissers, de economische waarde bedroeg ca. 6,4 miljard euro per jaar. Bovendien onttrekken vissers gemiddeld zo'n 13 kg vis per jaar, wat optelt tot een totale vangst van 45.000 ton.

Interessant is ook dat de studie het milieubewustzijn van de ondervraagden als matig beoordeelde, wat vooral te wijten was aan de houding ten aanzien van de 'negatieve gevolgen voor waterecosystemen' (ebd.). De meerderheid van de respondenten gaf aan dat overbevissing bestreden zou moeten worden met verbeteringen van de waterkwaliteit of intensivering van uitzetting, in plaats van het eigen gedrag te veranderen.

Terugzetten wordt populairder

De eerste bronnen over het gericht terugzetten van gevangen vissen dateren uit Engeland van meer dan een eeuw geleden; als vorm van waterbeheer verschijnen vroege 'no-kill'-zones in wateren van de staat Michigan in 1952. Voorlopers in Duitsland zijn vooral de meerval- en karpervissers, die zich al decennia bezighielden met internationale studies over het hervangen van grote vissen die niet interessant leken als consumptievis (vgl. o.a. Finch, 2006). In de Duitse roofvissergemeenschap vindt gericht terugzetten ook al meer dan een decennium plaats, maar de betekenis ervan neemt met name de laatste jaren sterk toe.

Juridische inkadering: is catch and release illegaal?

Terwijl bijna alle Europese buurlanden het terugzetten van bepaalde vissoorten en -maten het hele jaar door hebben ingevoerd, worden vissers in Duitsland doorgaans geconfronteerd met de verplichting om vissen vanaf een bepaalde lengte (minimummaat) te doden en mee te nemen. Hiervoor wordt vaak op kroegniveau geredeneerd: 'Dat doen we altijd al zo en dat blijft zo.'

In mijn eigen thuiswateren is het bijvoorbeeld zo dat je al uit de vereniging gezet kunt worden voor het meenemen van een onthakingsmat, omdat dit zou wijzen op het gericht terugzetten van gevangen vissen. Elke discussie over de zin en onzin van deze statuten verloopt uiterst moeizaam en wordt snel afgedaan met het zogenaamd geldende wettelijke verbod.

Dierenbeschermingswet in Duitsland

De sportvisserij valt in de eerste plaats onder de federaal geldende Tierschutzgesetz. In diens §1 TierSchG is vastgelegd dat dieren als medeschepselen dienen te worden beschouwd en dat hun leven en welzijn beschermd moeten worden. Bovendien mag niemand een dier zonder redelijke grond pijn, lijden of schade toebrengen (TierSchG). Verder maakt § 17 duidelijk dat degene die een gewerveld dier zonder redelijke grond doodt, of dit uit ruwheid (langdurig of herhaaldelijk) aanzienlijk pijn of lijden toebrengt, wordt gestraft met een gevangenisstraf van maximaal drie jaar of een geldboete.

Deze twee artikelen vormen de basis voor de rechtszaken tegen vissers die de afgelopen jaren zijn toegenomen. Geen rechtbank zal ontkennen dat het haken, drillen en landen van een vis voor dat dier lijden, pijn of op zijn minst stress betekent, waardoor met name de formulering 'redelijke grond' voor velen moeilijk te interpreteren is.

Consumptie-intentie of beheer en verzorging?

Wanneer je de huidige rechtspraak bekijkt, vormt met name de intentie om de gevangen vis te consumeren zo'n redelijke grond, die het vissen legitimeert (vgl. Arlinghaus & Jendrusch, 2005).

Maar wat gebeurt er als iemand tijdens het vissen op baars of forel met consumptie-intentie een maatse snoek vangt die hij niet wil opeten? Dan wordt het geheel een stuk gecompliceerder. Visrechthebbenden hebben bovendien de opdracht tot 'Hege und Pflege' (beheer en onderhoud) van het betreffende water: zij moeten via adequaat beheer zorgen voor een bij het water passende natuurlijke of in elk geval natuurnabije toestand (én stand!), deze bevorderen of in stand houden (ebd.: 49).

Visserijwetten van de deelstaten

Onder de Tierschutzgesetz regelt op deelstaatniveau de implementatie van de Fischereigesetz de bevoegdheden en verboden voor beroepsvisserij en sportvisserij. Deze wet bepaalt de omgang met vissen en lampreien, hun kuit, met rivierkreeften, mosselen en deels visvoedselorganismen, zodat naast regelingen voor de visserijvergunning en het beheer hier ook de voor ons relevante gesloten seizoenen en minimummaten zijn vastgelegd.

Voor zover ik weet zijn deze minimummaten echter deels niet ecologisch onderbouwd, maar stammen ze uit tijden en contexten waarin vissen op kilogramgewicht werden ingedeeld. Een snoek van 50 cm weegt gemiddeld… juist: een kilogram. Dit valt te berekenen via de zogenaamde conditiefactor.

Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor karper bij een lengte van 35 cm; in sommige deelstaten is dit de wettelijke minimumlengte. De vraag blijft open of en hoe succesvol maatse vissen zich al hebben kunnen voortplanten, aangezien de correlatie tussen leeftijd en lengte sterk afhangt van de kenmerken van het betreffende water.

Wanneer moet er worden teruggezet?

Het zorgvuldig terugzetten van gevangen vissen is in een aantal gevallen uitdrukkelijk toegestaan of zelfs verplicht, bijvoorbeeld wanneer ze worden gevangen binnen het soortspecifieke gesloten seizoen of de minimummaat nog niet hebben bereikt.

Hetzelfde geldt voor gevallen waarbij soorten het hele jaar zijn beschermd (bijv. hergeïntroduceerde salmoniden). Daarnaast hebben sommige deelstaten voor maatse, niet gesloten vissen een meeneemplicht in de regionale wetgeving vastgelegd, zodat terugzetten buiten het gesloten seizoen daar een illegale handeling vormt.

Trofeeënvissen vermijden

Verder wordt het vissen louter voor het trofeeënjagen of alleen voor het maken van foto's van de vangst door de rechtbanken zeer kritisch beoordeeld, zodat hier succesvolle rechtszaken dreigen. Terugkijkend naar § 17 TierSchG eerder in dit artikel, moet juridisch in elk geval de duur van het lijden (drillen, landen, onthaken enz.) en de intensiteit ervan zo beperkt mogelijk worden gehouden. Gericht vissen met licht materiaal op grote en krachtige vissen, het 'uitnippen' van de drill en eventueel wachten op de perfecte camerahoek zijn daarmee juridisch zeer kritisch te beoordelen en moeten beslist worden vermeden.

Ook de maatschappelijke acceptatie van het vissen onder de niet-vissende bevolking hangt aantoonbaar af van de intentie achter de visserij (vgl. Arlinghaus & Riepe, 2014). Het terugzetten van vissen om ecologisch zinvolle redenen is daarmee niet in strijd met de heersende maatschappelijke moraal, maar vissen zonder enige consumptie-intentie wel.

Welke redenen zijn als ecologisch zinvol te beschouwen? En wat weten we eigenlijk over het gedrag van vissen na het terugzetten? Daarop en op meer vragen gaan we hierna in.

Ecologisch perspectief: catch and release voor het beheer?

De Müritzfischer in Duitsland geven het voorbeeld: al enige tijd geldt in veel wateren die vallen onder het visserijrecht van de Müritz-Plau GmbH een zogenaamd vangstvenster voor snoek (en karper). Vissen dienen naast de minimummaat (daar momenteel 60 cm) ook boven een vastgestelde maximummaat (hier 90 cm voor snoek) verplicht te worden teruggezet, ter bescherming van de paaivis.

Ervan uitgaande dat grote vissen ecologisch en visserijtechnisch wenselijke erfelijke eigenschappen doorgeven aan hun nakomelingen, lijkt dit een goede aanpak. Te hopen valt dat dit voorbeeld ook in andere regio's ingang vindt; daarvoor is uiteraard de inzet van ieder van ons een voorwaarde.

Ethisch perspectief bekijken

De meest brandende vraag voor de meesten van ons is ongetwijfeld wat er met gevangen vissen gebeurt na het terugzetten. Overleven ze de procedure? Hoe kunnen we handelen om de sterfte zo laag mogelijk of zelfs nul te houden? Veel vissers handelen hier vooral op gevoel; tips en aanwijzingen zijn in de gangbare media weliswaar vaak te vinden, maar die zijn goed bedoeld zonder meestal evidencebased te zijn, omdat er nauwelijks genoeg vissen na het terugzetten opnieuw gevangen en onderzocht kunnen worden. En zelfs als een eerder teruggezette vis opnieuw wordt gevangen of dood wordt aangetroffen, hoeft daar geen causaliteit aan ten grondslag te liggen, noch kan zo'n enkel geval als betrouwbaar bewijs worden beschouwd. Voor de meesten is het wegtauchen van een vrijgelaten vis de doorslaggevende aanwijzing.

De onderzoeksstand rond catch and release is internationaal gezien inmiddels vrij breed, maar gegevens over inheemse roofvissen zijn soms lastiger te verkrijgen. In een recent artikel geeft het tijdschrift 'Blinker' na een analyse van 'meer dan 100 studies' over inheemse en nauw verwante soorten een gemiddelde sterfte van 15,6 procent bij teruggezette vissen aan (Blinker, 03/2018). Deze waarden wijken echter per soort soms sterk af; ook de mortaliteitsgraad hangt van veel andere factoren af. De overlevingskans van een vis hangt met name af van de vangstdiepte en de omgang met de vis tot aan het terugzetten, alsmede van de omgevingsomstandigheden in het water; in ideale gevallen bedraagt die kans bijna 100 procent (ebd.).

Hierna presenteer ik deze data per soort en breid ze waar mogelijk uit met een blik in de gebruikte en andere mij beschikbare studies.

Snoek

Voor snoekachtigen wordt een gemiddelde overlevingsgraad van 90,4 procent vermeld, wat betekent dat bij wisselende omstandigheden ongeveer 1 op de 10 teruggezette vissen sterft. Daar staat tegenover dat de overlevingsgraad 100 procent bedraagt, mits de vissen op de haakwond na ongedeerd zijn en zorgvuldig zijn behandeld.

Arlinghaus et al. (2009) bepaalden in een gecombineerde veld- en labostudie de fysiologische effecten van de stress die catch and release bij snoeken veroorzaakt. De focus lag daarbij naast de musculaire lactaatconcentraties en cellulaire energiereserves — indicatoren voor zware inspanning — met name op het herstel van normale gedragspatronen. Hieruit bleek dat snoeken bij een handlingtijd buiten het water van maximaal 300 seconden na enkele uren weer normaal gedrag vertoonden (ebd.). Ook Baktoft et al. (2013) komen tot vergelijkbare resultaten, al lijkt de heersende watertemperatuur invloed te hebben op de hersteltijd, zodat de handlingtijd met name in de zomer aanzienlijk moet worden bekort. Hetzelfde geldt voor de duur van de drill, die bij geen enkele vissoort langer mag duren dan strikt noodzakelijk (Finch, 2006).

Bovendien tonen studies over de haakpositie van het kunstaas in de snoekenbek en de letselintensiteit significante verbanden met de gebruikte aas en aasgroottes (Arlinghaus et al., 2011). Terwijl met name kleine en zachte kunstaas (< 75 mm) vaker aan kieuwen of keelholte haken en daarmee tot ernstiger verwondingen leiden, haken grotere baits overwegend aan de kaak (ebd.). Daarmee variëren uiteraard zowel de handlingtijd als de letselintensiteit, wat de overlevingsgraad navenant doet stijgen of dalen.

Snoekbaars

Snoekbaars lijkt het gevoeligst voor catch and release, waarbij ook hier de voornaamste factoren de handlingtijd (luchtblootstelling) en de vangstdiepte zijn. Deze soort vertoont een mortaliteitsgraad van 24,6 procent; grotere studies over de nauw verwante Amerikaanse 'walleye' wijzen een graad van 18,6 procent uit. De sterftekans stijgt drastisch wanneer de vissen worden gevangen uit dieptes groter dan tien meter (barotrauma), maar kan ook aanzienlijk onder de genoemde waarde dalen wanneer vissen ondiep bijten, goed gehaakt zijn en zo snel mogelijk worden verzorgd.

Zorgvuldig terugzetten — deze prachtige snoekbaars werd bij de staartwortel vastgehouden om de stabiliteit van de vis in het water bij het terugzetten te bewaren

Baars

Hoewel ik geen studies specifiek over de Europese baars kon vinden, moeten voor deze baarsachtige vergelijkbare aannames worden gemaakt als voor de snoekbaars. Met name de anatomie en werking van de zwemblaas is vergelijkbaar met die van de snoekbaars, zodat de vangstdiepte ook bij baarzen een enorme rol speelt.

In een studie over de nauw verwante Amerikaanse baars (Perca flavescens) vingen wetenschappers vissen met hengels uit verschillende dieptes en maten hun hersteltijd. Op een diepte van drie meter herstelde 90 procent van de vissen in minder dan drie seconden, terwijl dit op zes meter diepte slechts 37 procent lukte in diezelfde tijd (Klingsheim, 2016). De auteur vermeldt dat geen van de 240 gevangen vissen in de studie was gestorven, maar dat deze resultaten als aanwijzingen voor dramatisch toegenomen stress moeten worden beschouwd (ebd.). Tevens wordt hier opgemerkt dat de Europese baars al eerste effecten van een barotrauma vertoont bij diepteveranderingen van 20 procent (ebd.).

Na het schepnetlanden van gevangen baarzen moet bovendien de veelgebruikte 'baarsgreep' — het vasthouden van de vis aan de onderlip — worden vermeden, tenzij de vis volledig verticaal wordt gehouden. Een kanteling naar de horizontale positie leidt anders tot immense belasting van de structuren in de nek- en rugzone en verhoogt de sterftekans.

De mondgreep, ook bekend als baarsgreep — schonend voor mens en vis, maar bij een groter exemplaar moet je de buikzijde nog wel ondersteunen.

Salmoniden

Forelachtigen staan algemeen bekend als bijzonder gevoelig, maar vertonen in verschillende studies vergelijkbare mortaliteitsgraden als de eerder besproken soorten (bijv. Ferguson & Tufts, 1992; Brobbel et al., 1996). Bijzonder relevant zijn hier echter de water- en luchttemperaturen: met stijgende temperaturen worden ook de sterftecijfers significant hoger. Verder bleek bij regenboogforel dat een bijzonder korte handlingtijd (luchtblootstelling onder 60 seconden) noodzakelijk is om de vissen een hoge overlevingskans te geven.

Samenvatting en richtlijnen voor de praktijk

Ter afsluiting valt vast te stellen dat catch and release juridisch weliswaar complex, maar zeker legaal mogelijk is. De beschikbare studies tonen ook goede effecten op de stabiliteit van populaties, zodat een vangstvenster — zoals dat in Duitsland helaas vooralsnog slechts sporadisch voorkomt — als absoluut ecologisch zinvol kan worden beschouwd. Over sommige inheemse doelsoorten zijn weinig of geen gegevens beschikbaar; ook zijn valide experimenten op dit vlak enorm arbeidsintensief. Toch zijn er een aantal goede handreikingen te geven.

Let op het volgende (soortoverstijgend) om zo goed mogelijk te garanderen dat gevangen vissen het terugzetten op lange termijn zonder gevolgen overleven:

• Houd verwondingen bij de vis zo minimaal mogelijk: ga spaarzaam om met extra haken en verwijder eventueel weerhaken door ze in te drukken.
• Houd de driltijd zo kort mogelijk — passende tackle is dan ook geen luxe maar een vereiste!
• Landing met een rubberen schepnet heeft de voorkeur; daarin kan de vis ook zoveel mogelijk in het water worden onthaakt. Gebruik anders natte onthakingsmatten om het slijmvlies te beschermen.
• Handlanding is bij voldoende vaardigheid (geen contact met de kieuwen, ondersteuning aan de buikzijde bij grote vissen enz.) ook mogelijk.
• Luchtblootstelling moet, als die al noodzakelijk is, zo kort mogelijk worden gehouden.
• Kleine vissen zijn gevoeliger dan grote; ondermaatse vangsten kun je het best nog in het water vrijlaten.
• Bij het terugzetten is de staartwortelgreep in het water de veiligste methode, totdat de vis zelfstandig wegzwemt.
• Diepzittende haken kun je het best afknippen; langdurig opereren verhoogt de sterftekans aanzienlijk, ook vergeleken met een onverwijderd stuk kunstaas.
• Vermijd extreme watertemperaturen (warm of koud).

Zorgvuldig terugzetten: de forel wordt bij de staartwortel vastgehouden totdat hij wegzwemt.

Ik hoop dat je uit dit artikel wat inspiratie hebt opgedaan voor het komende visseizoen — ik kijk erg uit naar je reactie! Als je suggesties hebt voor andere onderwerpen die dringend vanuit wetenschappelijk perspectief bekeken moeten worden, laat dan gerust een reactie achter.

Petri, Ihno

Bronnen:

• Arlinghaus, R. (2004): Angelfischerei in Deutschland – eine soziale und ökonomische Analyse. Abgerufen unter: https://www.researchgate.net/profile/Robert_Arlinghaus/publication/285343697_Recreational_fisheries_in_Germany_-_A_social_and_economic_analysis/links/56c58fba08ae736e7047bfbd.pdf
• Arlinghaus, R.; Jendrusch, K. (2005): Catch & Release – Eine juristische Untersuchung. In: Agrar- und Umweltrecht, Heft 2, 48-51.
• Arlinghaus, R.; Cooke, S. J.; Gingerich, Andrew; Klefoth, Thomas; Suski, Cory (2009): Physiological and behavioural consequences of catch-and-release angling on northern pike (Esox lucius L.). In: Fisheries Research Vol. 93/3, 223-233.
• Arlinghaus, R.; Klefoth, T.; Kobler, A.; Cooke, S. J. (2011): Size Selectivity, Injury, Handling Time, and Determinants of Initial Hooking Mortality in Recreational Angling for Northern Pike: The Influence of Type and Size of Bait. In: North American Journal of Fisheries Management Vol. 28/1.
• Arlinghaus, R.; Riepe, C. (2014): Einstellungen der Bevölkerung in Deutschland zum Tierschutz in der Angelfischerei. In: Berichte des IGB, Heft 27.
• Baktoft, H.; Aarestrup, K.; Berg, S.; Boel, M.; Jacobsen, L.; Koed, A.; Pedersen, M.W.; Svendsen, J.C.; Skov, C. (2013): Effects of angling and manual handling on pike behaviour investigated by high-resolution positional telemetry. In: Fisheries Management and Ecology Vol. 20/6.
• Brämick, U. (2015): Jahresbericht zur Deutschen Binnenfischerei und Binnenaquakultur. Abgerufen unter: http://www.bmel.de/SharedDocs/Downloads/Landwirtschaft/EU-Fischereipolitik-Meeresschutz/JahresberichtBinnenfischerei.pdf?__blob=publicationFile
• Brobbel, M.; Wilkie, M.; Davidson, K.; Kleffer, J.; Bielak, A.; Tufts, B. (1996): Physiological effects of catch and release angling in Atlantic salmon (Salmo Salar) at different stages of freshwater migration. In: Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences 53 (9).
• Ferguson, R.; Tufts, B. (2011): Physiological Effects of Brief Air Exposure in Exhaustively Exercised Rainbow Trout (Oncorhynchus mykiss): Implications for 'Catch and Release' Fisheries. In: Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences 49 (6).
• Finch, O. (2006): Catch and Release – wissenschaftlich betrachtet. In: carp connect, Heft 26/2006, 36-39.
• Klingsheim, B. J. (2006): Influence of Depth and Retrieval Speed on Yellow Perch – Barotrauma Recovery Time in Winter. Abgerufen unter: https://pdfs.semanticscholar.org/7dfc/f59cecb1940185d422a4cc8d21f6601ac635.pdf
• Southwick Associates (2017): Economic Contributions of Recreational Fishing: U.S. Congressional Districts. Abgerufen unter: http://asafishing.org/wp-content/uploads/ASA-Congressional-District-Fishing-Impacts-Report-115th-Congress.pdf